Nowość: „Tak nas zniewalają. Droga do państwa totalitarnego” [FRAGMENT]
Wolność słowa i swoboda debaty publicznej od zawsze stanowiły fundament demokratycznego państwa. Historia pokazuje jednak, że ograniczanie wolności najczęściej zaczyna się nie od jawnej cenzury, lecz od stopniowego przejmowania kontroli nad kulturą, edukacją i mediami. Dziś coraz wyraźniej widoczna jest presja ideologiczna w debacie publicznej oraz systemowe ograniczanie przestrzeni dla poglądów sprzecznych z dominującą narracją, także w obszarze edukacji i interpretacji historii.
Na te procesy zwraca uwagę dr Gudula Walterskirchen w książce „Tak nas zniewalają. Droga do państwa totalitarnego” (wyd. Biały Kruk). Austriacka historyczka i publicystka analizuje mechanizmy współczesnej kontroli społecznej – od mediów i edukacji po kulturę oraz środowisko akademickie. Jak wskazuje, współczesna cenzura rzadko przybiera formę formalnych zakazów; częściej działa poprzez mechanizmy finansowe, presję środowiskową, polityczną poprawność oraz publiczne napiętnowanie odmiennych opinii.
Szczególnie wymowny jest rozdział „Wirtualne i prawdziwe spalanie książek”, w którym autorka opisuje wpływ ideologicznych nacisków na kulturę i literaturę. Przywołuje również przypadek zmasowanego ataku medialno-prawnego wymierzonego w podręcznik „Historia i teraźniejszość” prof. Wojciecha Roszkowskiego, który spotkał się z ostrą krytyką i szeroką akcją medialno-polityczną.
„Dziś kultura jest w dużej mierze sprawą publiczną i finansowana jest przez państwo z pieniędzy podatników. Zmniejsza to zależność od łaski prywatnych darczyńców, ale rodzi nowe zależności oraz pewien rodzaj monokultury, narzucanych międzynarodowych trendów i mód. Sprzyja to również wywieraniu wpływu na treść dzieł oraz nacisku politycznego, skoro to politycy decydują o dotacjach i obsadzie stanowisk kierowniczych. Dzieje się tak choćby wtedy, gdy ważne funkcje dyrektorskie obsadzane są przede wszystkim według klucza partyjnego lub ideologicznego, a nie wyłącznie na podstawie fachowych kwalifikacji. W międzynarodowym świecie kultury coraz wyraźniej widać podporządkowanie się ‘poprawności politycznej’ – jak choćby w operze Otello, gdzie śpiewakowi nie wolno już przyciemniać twarzy.
Istnieje niebezpieczeństwo, że polityka w ten sposób zacznie wpływać również na treści. Chętniej powoła się intendenta o ‘właściwej’ orientacji politycznej niż kogoś o odmiennych poglądach. To samo dotyczy stypendiów dla autorów i dotacji dla wydawnictw. Program wydawniczy, dobór autorów i tematów wpływają na możliwość uzyskania wsparcia finansowego. Podobnie nagrody i stypendia dla artystów są często przyznawane w duchu politycznej poprawności, zgodnie z określonymi trendami. Jeśli twórca zajmuje się tematami migracji, rasizmu czy gender, ma znacznie większe szanse na granty i wyróżnienia niż wtedy, gdy podchodzi do nich krytycznie. Wydawnictwa i teatry będą dostosowywać swój program tak, by nie tylko formalnie, lecz także treściowo odpowiadał wytycznym grantodawców. W ten sposób można sprawować kontrolę i wywierać wpływ na kulturę oraz twórców, nie ujawniając tego wprost.
Podobnie działa dziś cyfrowa machina cenzury – uruchamia się natychmiast, gdy tego rodzaju tematy są podejmowane w sposób krytyczny. Szczególnie wymownym przykładem okazała się w Polsce sprawa podręcznika szkolnego ‘Historia i teraźniejszość’ autorstwa prof. Wojciecha Roszkowskiego. Choć książka ta nigdy nie była dla uczniów obowiązkowa, wywołała prawdziwą histerię. Powód był prosty – podejmowała krytyczną refleksję nad ideologią gender, transseksualizmem i feminizmem. W odpowiedzi ruszyły masowe kampanie medialne, wezwania do bojkotu oraz celowe próby faktycznego usunięcia książki z debaty publicznej. Oczernianie autora, jego dzieła i wydawnictwa przybrało rozmiary, które wyraźnie przywodziły na myśl klasyczne mechanizmy wykluczenia. W mediach społecznościowych krążyły nawet nagrania, na których demonstracyjnie palono egzemplarze tej książki – realne palenie książek w cyfrowej epoce, inscenizowane dla rozgłosu, moralnej autoprezentacji i publicznego zastraszania”.